Karnet ATA i TIR – czym są i jakie mają zastosowanie?

Karnet ATA – co to jest?

Karnet ATA to w praktyce “paszport towaru” uprawniający do jego czasowego wywozu i przywozu bez płacenia cła i podatków. Sprawdza się, gdy zabierasz sprzęt lub eksponaty na targi, pokazy czy projekty serwisowe i po wszystkim przywozisz je z powrotem. Najprościej mówiąc, karnet ATA ma zastosowanie w przypadku towarów, które nie są przeznaczone do sprzedaży, ale są wwożone na teren jednego z krajów UE tylko na określony czas.

Karnet ATA eliminuje konieczność wypełniania dokumentu SAD deklaracji celnych podczas transportu towarów na targi, wystawy czy konferencje, znacznie upraszczając formalności celne.

Jeden papier obsługuje wiele wjazdów i wyjazdów w krajach, które przyjęły system ATA, a na granicy wystarczy podstemplować odpowiednie karty karnetu. W Polsce karnety ATA wydaje Krajowa Izba Gospodarcza, która wspiera przedsiębiorców w formalnościach związanych z międzynarodowym transportem towarów.

Rodzaje karnetów ATA

W systemie karnetów ATA wyróżniamy kilka rodzajów dokumentów, które są dostosowane do specyfiki przewozu różnych grup towarów.

Najczęściej karnety ATA wykorzystywane są do przewozu towarów t.j.:

• próbki handlowe,
• wyposażenie zawodowe,
• sprzęt sportowy,
• aparatura badawcza,
• instrumenty muzyczne,
• rekwizyty teatralne,
• narzędzia.

Każdy rodzaj karnetu ATA ma określone zasady użycia, a użytkownik karnetu musi przestrzegać procedur związanych z przewozem towarów w danej kategorii. Dzięki temu możliwe jest bezproblemowe przekraczanie granic z towarami, które nie są przeznaczone do sprzedaży, a jedynie do czasowego wykorzystania, prezentacji lub testów.

Konwencja ATA i karnety ATA

Podstawą funkcjonowania karnetów ATA jest konwencja ATA – międzynarodowa umowa celna, która reguluje zasady przewozu towarów przez granice państw sygnatariuszy. Konwencja ATA została przyjęta w 1963 roku i od tego czasu umożliwia uproszczony przewóz towarów na podstawie jednego dokumentu, bez konieczności składania osobnych deklaracji celnych, czy wypełniania dokumentu SAD w każdym kraju. Karnety ATA wydawane są zgodnie z postanowieniami konwencji ATA i pozwalają na sprawny przewóz towarów przez granice, co jest szczególnie istotne dla firm działających na rynkach międzynarodowych.

Jak uzyskać karnet ATA w krajowej izbie gospodarczej?

Wniosek składa się w krajowej izbie gospodarczej, dołączając wypełniony formularz wniosku oraz dokumenty rejestrowe firmy. Potrzebne są: dane firmy, lista towarów z opisem i wartością oraz cel i trasa wyjazdu. Po weryfikacji izba wydaje papierowy karnet z kompletem kart, które okazujesz przy wyjeździe, wjeździe i reeksporcie. Jednym z warunków uzyskania karnetu ATA jest dokonanie opłaty rejestracyjnej. Dobrą praktyką jest przygotowanie czytelnego opisu przedmiotu (model, numer seryjny, ilość), tak by bez sporu udowodnić, że wraca ten sam towar. Biuro legalizacji izby gospodarczej udziela wsparcia w zakresie formalności rejestracyjnych i legalizacyjnych.

Podpisywanie i podbijanie karnetu ATA

Aby karnet ATA był ważny i umożliwiał legalny przewóz towarów przez granice, musi zostać podpisany przez użytkownika karnetu oraz podbity w odpowiednich urzędach celnych – zarówno w kraju wywozu, jak i w kraju przeznaczenia. Każdorazowe podbicie karnetu ATA w urzędzie celnym potwierdza legalność przewozu towarów na podstawie konwencji ATA. Użytkownik karnetu ATA powinien również pilnować terminu ważności karnetu ATA i dopilnować, by towary wróciły przed upływem tego terminu. Przekroczenie ważności karnetu ATA lub brak odpowiednich pieczęci może skutkować problemami podczas odprawy celnej i dodatkowymi formalnościami.

Jaki jest termin ważności karnetu ATA?

Karnet ATA jest ważny do 12 miesięcy od daty wydania. Co istotne, ważność karnetu ATA liczona jest od daty wydania i w tym okresie istnieje możliwość wielokrotnego wykorzystywania karnetu, co pozwala na elastyczne i ekonomiczne korzystanie z dokumentu w różnych krajach.

W niektórych przypadkach dopuszcza się jednorazowe zastąpienie karnetu ATA nowym dokumentem, jeśli termin ważności karnetu dobiega końca. Umożliwia to kontynuowanie przewozu towarów bez przerwy i konieczności uzyskiwania nowego dokumentu na cały kolejny okres.

Karnet ATA – wady i zalety

Zalety: jeden dokument zamiast wielu deklaracji w kolejnych krajach, brak cła i VAT przy czasowym przywozie, szybkie przejścia graniczne, uproszczone formalności celne oraz odprawy celne w urzędzie celnym, możliwość wielu wjazdów i wyjazdów w okresie ważności, mniejsze ryzyko błędów formalnych, minimalizowanie ryzyka opłat celnych. Przestrzeganie przepisów celnych jest kluczowe dla uniknięcia problemów.

Wady: koszt i zabezpieczenie (kaucja/poręczenie) w izbie handlowej, ograniczony katalog towarów, twarde terminy zwrotu, obowiązek bardzo precyzyjnego opisu i identyfikacji przedmiotów, a także ryzyko naliczeń i kar, jeśli towar nie wróci lub zostanie użyty niezgodnie z celem. Przekroczenie terminu zwrotu towaru wiąże się z koniecznością uiszczenia opłat celnych oraz ponoszenia wszelkich opłat związanych z naruszeniem przepisów celnych. Skutki niedopełnienia formalności celnych mogą obejmować dodatkowe opłaty i sankcje. Nie wszystkie państwa świata są w systemie – czasem i tak potrzebne są dodatkowe dokumenty.

Lista krajów uczestniczących w systemie Karnet ATA

System ATA jest obecnie w użyciu w około 78–81 państwach i terytoriach. Oto najbardziej pełna lista według ICC:

Albania, Algieria, Andora, Austria, Australia, Bahrajn, Białoruś, Belgia, Bośnia i Hercegowina, Kanada, Chile, Chiny, Wybrzeże Kości Słoniowej (Côte d’Ivoire), Cypr, Czechy, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Niemcy, Gibraltar, Grecja, Hong Kong, Węgry, Islandia, Indie, Indonezja, Iran, Izrael, Japonia, Kazachstan, Korea Południowa, Liban, Litwa, Luksemburg, Macedonia Północna, Madagaskar, Malezja, Malta, Mauritius, Meksyk, Mołdawia, Mongolia, Czarnogóra, Maroko, Holandia, Nowa Zelandia, Norwegia, Pakistan, Polska, Portugalia, Katar, Rumunia, Rosja, Senegal, Serbia, Singapur, Słowacja, Słowenia, RPA, Hiszpania, Sri Lanka, Szwecja, Szwajcaria, Tajlandia, Tunezja, Turcja, Ukraina, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Wielka Brytania, USA, a także Vietnam.

Świadectwa pochodzenia

Świadectwo pochodzenia potwierdza, z jakiego kraju pochodzi towar. Bywa wymagane przez zagraniczne urzędy celne, banki lub kontrahentów przy imporcie. Dokument wystawia izba handlowa na podstawie przedstawionych dowodów (np. deklaracji dostawcy, dokumentów produkcyjnych). Jeśli oryginał zaginie, można uzyskać duplikat. Warto odróżniać świadectwo pochodzenia od dokumentów preferencyjnych (np. EUR.1 czy oświadczeń na fakturze) – cel jest podobny, ale skutki celne mogą być inne.

Karnet TIR – co to właściwie jest?

Karnet TIR służy do tranzytu międzynarodowego. Pozwala przewieźć ładunek przez kilka krajów na jednym dokumencie i jednym zabezpieczeniu, z ładownią zaplombowaną przez służby celne. Dzięki temu kontrola odbywa się głównie na początku i na końcu trasy, a przejazd granicami jest szybszy i przewidywalny. To rozwiązanie szczególnie wygodne przy długich relacjach lądowych poza UE lub z udziałem państw trzecich.

Karnet TIR – kto wydaje?

Na świecie karnety TIR wydają krajowe organizacje działające w systemie IRU. W Polsce uprawnienia ma Zrzeszenie Międzynarodowych Przewoźników Drogowych. Przewoźnik, który spełnia warunki udziału w systemie i posiada odpowiednie zabezpieczenia, może wystąpić o karnet i używać go do przewozów w relacjach międzynarodowych. Jeśli potrzebujesz wsparcia, przeprowadzimy Cię przez wymagania, pomożemy przygotować wniosek i zasady posługiwania się karnetem na granicach.

Co można przewieźć w ramach karnetu TIR?

Pod TIR przewozimy praktycznie każdy towar dopuszczony do obrotu międzynarodowego – pod warunkiem, że ładownia pojazdu lub kontener da się skutecznie zaplombować. System służy przede wszystkim dłuższym trasom przez wiele granic, często z udziałem państw trzecich. Towary niebezpieczne są możliwe, o ile spełnione są wymogi ADR i krajowe przepisy. Ograniczenia dotyczą towarów zakazanych, wymagających specjalnych zezwoleń (np. broń, materiały wybuchowe) oraz sytuacji, gdy plombowanie nie zapewnia bezpieczeństwa ładunku.

Karnet TIR – ważność dokumentu

Karnet TIR ma określoną datę ważności nadaną przez organizację wydającą – w tym czasie należy rozpocząć przejazd i otworzyć procedurę. W praktyce planujemy trasę tak, by dojechać do urzędu przeznaczenia i zamknąć TIR bez zbliżania się do terminu wygaśnięcia. Poszczególne odcinki podróży potwierdza się kolejnymi kartami z karnetu; niewłaściwe użycie lub przekroczenie ważności może skończyć się problemami z rozliczeniem i potencjalną odpowiedzialnością gwarancyjną.

Wady i zalety karnetu TIR

Zalety: jeden dokument i jedno zabezpieczenie na wiele granic, mniej kontroli pośrednich dzięki plombom, krótszy czas przejazdu, szeroka rozpoznawalność systemu poza UE, realne oszczędności przy długich relacjach lądowych.
Wady: koszty uczestnictwa i zabezpieczenia, wymóg odpowiednio przygotowanej i plombowalnej przestrzeni ładunkowej, odpowiedzialność przewoźnika za nienaruszalność plomb i terminowe zamknięcie, ograniczona przydatność na trasach wyłącznie wewnątrz UE (tam zwykle lepszy jest wspólny tranzyt), a także konieczność starannego planowania – liczba miejsc rozładunku i arkuszy w karnetach jest ograniczona.

Karnet ATA vs. karnet TIR